Livet etter kreften:

- Uttrykket «alt som ikkje tar livet av deg, gjer deg sterkare», kan du skrive på ein lapp og tørke deg bak med

Elin Madsen har brukt år på å finne ut kven ho skal vera når ho ikkje lenger er ei sånn som er i jobb.

Elin Madsen (57) har vært journalist og redaktør i over 30 år. Denne kommentaren er skrevet for Vi.no. Foto: Privat
Elin Madsen (57) har vært journalist og redaktør i over 30 år. Denne kommentaren er skrevet for Vi.no. Foto: Privat Vis mer

Vi.no er både en nettavis og en facebookside for alle som er 50+ Er du en av oss? Følg oss her, og tips oss gjerne!

(Kommentar, Vi.no): Du kan le kvar dag gjennom ei heftig kreftbehandling. Men alt godt humør i verda, veg ikkje opp for sorga over å mista seg sjølv.

Eg er eit skrivande menneske. Eller; eg var. I meir enn 30 år var eg journalist og seinare redaktør. Eg var, og blei år for år, endå meir av det eg ville vera. Eg brukte livet på å bli den beste redaktøren eg kunne vera. Ein redaktørkollega sa ein gong at han var gift med jobben, og dreiv hor med kona si. Eg forstår kva han meinte. Eg elska jobben min, og eg brukte svært mykje tid på han.

Noko av det vanskelegaste, og mest fantastiske, med å vera journalist og redaktør, er å skriva. Det blir aldri lett. Har du gjort det tusen gonger før, er det likevel ein ny dag, ei ny sak og ei ny formulering di treng. Før deadline. Men Fader kor deilig det er når teksten står der. Når du kjenner at du er innafor, og samtidig har klart å spissa ei sak slik at ho står! Då er det deilig å senda avisa i trykken.

Kreften

Aldri hadde eg tenkt at eg skulle få kreft. Men eg hadde heller ikkje tenkt at eg kom til å bli spart for alt vondt. Eg hadde eigentleg ikkje tenkt så mykje på det. Eg var meir redd for russarane på 70-talet, enn for at eg sjølv skulle bli råka av dødelig sjukdom i 2015.

image: - Uttrykket «alt som ikkje tar livet av deg, gjer deg sterkare», kan du skrive på ein lapp og tørke deg bak med

Men ein dag i oktober det året var eg hos legen for å leggja ei uro over på helsevesenet. Eg sto midt i ein vanskeleg situasjon på jobben, sjølvsagt, og hadde ikkje tid til å bekymra meg for helsa nett då. «Vi kan bestille et pakkeforløp», svara legen.

«Javel, så no snakkar me om kreft», sa eg. «Ja», sa legen, og mindre enn tre veker seinare fekk eg min første cellegiftkur. I mellomtida hadde eg rigga meg til med ein stabel bøker eg ikkje hadde hatt tid til å lesa, og gledde meg litt til både å lesa og til å få bedre tid til venner enn eg hadde hatt på lenge.

Det kunne eg berre gløyme. Eg hadde ikkje akkurat dyrka vennskap. Hadde berre ikkje tenkt på det. Eg hadde dyrka jobben, eller; jobbane eg til ei kvar tid hadde. Og brukt meir tid på kolleger enn på venner eg ikkje jobba saman med. For all del, eg hadde venner òg, men ikkje mange, og nokre av dei næraste bur i andre deler av landet.

Akutt dysleksi

Lesinga blei heller ingen suksess. Eg fekk det ikkje til. Kom ikkje i kontakt med teksten, liksom. Gløymde kva som sto på sida før. Ikkje eingong avisene fenga meg. Eg var førebudd på at ei kreftbehandling kunne vera tøff. Både at håret kunne forsvinna og at eg kunne bli kvalm. Eg har både lest om og høyrt om folk som ligg skjelvande i mørke rom og kastar opp i døgervis, for ikkje å sei månedsvis, medan dei raser ned i vekt.

Men medan eg venta på hårtap, kvalme og vekttap, skjedde det andre ting. Eg kunne ikkje lenger skriva. Etter meir enn 30 år som eit profesjonelt skrivande menneske fekk eg akutt dysleksi. Eg visste ikkje lengre korleis dei enklaste ord skulle skrivast.

Det blei dermed lite skriving i denne delen av livet, sjølv for ei og anna kort melding på facebook måtte eg bruke ordliste. For korleis skriv vi eigentleg ordet igjen? Ein eller ti n-ar? Og gjort? Er det med -dt? Eller berre t?

Kul og korthåra

Alt ble annleis. Annleis enn før, og annleis enn det eg trudde det skulle bli og hadde høyrt eller lese om frå før. Ubehag, ja, men på andre måtar enn venta. Smerter, ja det òg. Og ei røys med andre biverknadar. Men eg rasa ikkje ned i vekt! Eg gjekk opp 20 kilo.

Då eg gjekk inn i kreftbehandlinga rekna eg med å komme ut på andre sida som mykje godt den same, men med svært kort hår og elles litt klokare.

Klokare har eg forhåpentleg blitt. Men kanskje ikkje klokare enn om eg hadde gjort noko anna i denne lange tida eg har brukt på kreftbehandling og rehabilitering. Det gamle kjende uttrykket om at «alt som ikkje tar livet av deg, gjer deg sterkare», kan du skrive på ein lapp og tørke deg bak med. Det stemmer i alle fall ikkje her. Eg mista ikkje livet, men er blitt mykje svakare. Meir tander og kjenner meg meir hjelpelaus. Og tyngre. Langt frå ideen om å komma tilbake på jobb som kul og korthåra.

Andre sine skattepengar

Jobben er slutt, for min del. Det er meir enn fire år sidan siste dag på jobben. Ei lokalavis kan sjølvsagt ikkje vera utan redaktør så lenge. Uavhengig av kor målretta, handlekraftig, hardtarbeidande og strukturert eg gjennom åra har lært meg å bli, så er eg ikkje det lenger.

Eg blei erstatta med ein gong, sjølvsagt. Først mellombels medan eg var sjukmeldt, og i fortsetjinga medan eg etter kvart blei «ein av desse som går på NAV». Eg gjekk over til å leva på andre sine skattepengar.

Det sveid litt å lesa slike formuleringar. Eg kan ikkje eingong sverge på at eg aldri har brukt formuleringa sjølv. Men no gjaldt det meg. Eg var blitt ein av dei som er til bry. Rett nok har eg betalt skatt sidan tenåra, og eg betaler òg skatt av trygda, men likevel: Eg er på NAV.

Frå seinskader til seinsorg

Når eg høyrer om den enorme gleda mange opplever ved å overleva dramatisk sjukdom, må eg halde kjeft. Eg er sjølvsagt glad for å leva, men det var eg alt før eg vart sjuk også. Etterpå er eg blitt meir sliten. Eg har behalde mitt gode humør, det var heldigvis ikkje i humoren eg hadde kreft, men det går an å le, utan å vera lukkeleg. Det går an å tulle med alt, også kreft, stive bein og tørre slimhinner, men det gjer ikkje mindre vondt å skulle finne ut av livet etter eit traume fordi om ein har godt humør!

«Mest av alt grein eg for tapet av meg sjølv, for livet og sånn. Den personen eg var blitt, som ikkje var den eg ville vera»

Etter eit år med sjukmelding, var eg framleis sjuk. Faktisk sjukare enn eg var midt i cellegift-helvetet. Eg trudde likevel at eg snart kom til å bli frisk. Måtte berre gjennom ein lungebetennelse og tre. Enno eit år seinare var eg framleis sjuk, og svært sliten. Kreften heldt seg borte, men også ikkje-dødelege diagnoser er plagsomme, spesielt når dei kjem i flokk.

Antakelig var det på denne tida eg også gjekk inn i ei sorgfase. Eg var ikkje lenger kreft-pasient. Eg var blitt ho som ikkje reiste seg igjen. Den eg hadde brukt heile mitt vaksne liv på å bli, var eg ikkje lenger. Og eg hadde utvikla eit enormt behov for å fortelja at eg gjerne ville vore i jobb, at no var det ikkje lenger kreften, men alt mogleg anna som plaga meg.

Eg blei etter kvart også nokså labil. Kunne grine for nesten ingen ting. Og mest av alt grein eg for tapet av meg sjølv, for livet og sånn. Den personen eg var blitt, som ikkje var den eg ville vera.

Når livet bit deg

Eg er ikkje åleine. Ikkje ein gong eksklusivitet ligg det i det gråsvarte tåke-landskapet eg følte eg var hamna i. Kvart år er det meir enn 3000 kvinner som får diagnosen brystkreft. Endå fleire menn (5000) får prostatakreft. I tillegg kjem andre kreftdiagnosar og andre alvorlege sjukdommar utan kreft i namnet sitt. Og mange mister jobben.

Dei fleste overlever, og dei fleste overlevende kjem seg tilbake i jobb. Erfaringa av at livet beit hardt kan vera smertefull i seg sjølv, men det var konsekvensane som smerta meg mest. Det at livet slik eg kjende det var over. I tillegg har eg fått tid til å tenkja på at eg burde ha brukt meir tid på andre ting enn jobb. Andre folk, andre interesser. Burde, kunne, måtte, ville, skulle.

Det hjalp ikkje det spor å tenkje på alt eg kunne ha gjort annleis før eg vart sjuk. Det gjorde heller sorga litt tyngre. Eg har heller ikkje høyrt om nokon andre som har hatt glede av å klandra seg sjølv for alt dei ikkje har ofra tid på.

Å synast synd på seg sjølv

Tida er likevel til hjelp. Så lenge du ikkje er død, kan du i alle fall sitje i ro og sjå tida gå. Enkelte gonger er det det einaste som hjelper. Eller kanskje hjelper det ikkje, men du kjem på noko anna å tenkja på etter kvart. Er du i tillegg så heldig at du lever i eit land med godt helsevesen, og har eit par gode venner, så er du heldig. Eg er det.

Helsevesenet har gitt meg det beste av tilgjengeleg medisin. Og i tillegg tilbod om rehabiliteringsopphald og psykolog. Eg har takka ja til det meste, og har etter kvart slutta med den evinnelige grininga. No er eg tilbake til tårer på kino og når eg høyrer veldig fin musikk. Elles er eg blitt meir meg sjølv.

«Livet utan nøkkelkort er annleis enn tida du har i tidsklemma» Elin madsen

I ettertid har eg tenkt litt på kor vendepunktet var. Kva tid snudde skiten? Med tida er eg blitt friskare, og eg har sakte med sikkert fått krefter til om ikkje tung styrketrening, så i alle fall ein dagleg liten tur. Det gjer underverk under topplokket, og hjelper også bittelitt på fysikken. Men det viktigaste skjedde truleg ein sein kveld etter at eg hadde vore på byen med ei svært god venninne.

«No snakkar du berre om sjukdom». Beskjeden var ikkje til å ta feil av, og han sveid! Eg var blitt ei sjukdoms-sutrekjerring. Ei eg i alle fall ikkje ville vera. Eg måtte gå i meg sjølv og tenkje nøye over saka. Det stemte, nemleg. Eg snakka mykje om sjukdom. Men folk spurde jo om korleis det gjekk… Eg svara jo berre. Og forklarte. Eg hadde så enormt behov for at alle skulle forstå at eg gjekk på NAV. Og ja, eg syntes synd på meg sjølv! I blant må ein tenkje på stakkars seg sjølv, før ein kan gå vidare.

Opp i sakte fart

Å bli parkert handlar ikkje berre om sjukdom og overleving. Identitet blei for meg etter kvart det viktigaste tema. Kven er eg no, når eg ikkje lenger har kraft til å vera den eg har brukt livet så langt på å bli?

Livet utan nøkkelkort er annleis enn tida du har i tidsklemma. Eg har brukt lang tid på å komma opp av stakkars-meg-eg-er-i-sorg-grøfta. Men eg har begynt å klatra. Eg er langt ifrå den eg var då eg stod breibeint på golvet og styrte ein heil redaksjon. Eg saknar det i blant, men har begynt å tenkja at arbeidslivet er ei erfaring eg er glad for, men eg kjem aldri tilbake.

I staden har eg no brukt tre månadar og ein dag på å skriva denne teksten om meg sjølv. Eg er svært glad for å leva, men eg kunne klart meg utan sjukdom. Han tok ikkje livet av meg, men han har gjort meg mykje veikare.